Sağlık Psikolojisi Nedir ve Neden Var?
İnsanlar neden hastalanıyor ve bu süreçte psikolojinin rolü ne?
Kim hastalanıyor ve neden?
Kim iyileşiyor ve neden?
Hastalıklar nasıl önlenebilir?
Grip olduğunda doktora gidiyorsun, ilaç yazıyor, içiyorsun. Sistem bu. Biyomedikal model seni bir arıza olarak görüyor: bozulmuşsa tamir et, sağlamsa dokunma. Sorun nerede peki? Sorun, grip olmandan önce neden her gece 4 saat uyuduğun, neden sigara içtiğin, neden stresin tavana vurduğu. Muayenehanede bunlar pek mevzu olmuyor. Sağlık psikolojisi de işte tam burayı dolduruyor.
Gelişim psikolojisi 80’li yıllarda psikolojinin bir alt dalı olarak bağımsız bir alan haline geldi. Günümüzde hızlı bir büyüme içinde. Sağlığın korunması, hastalığın önlenmesi, sağlık hizmetleri ve rehabilitasyon süreçlerinde psikolojik süreçlerin nasıl işlediği, temel ilgi alanları sağlık psikolojisinin.
Bir insanın davranışları, bilişleri, duyguları, motivasyonu ve kişilği onun sağlığını nasıl etkiliyor?
Hangi davranışlar sağlığı korur? Hastalıkları önlemede neler işe yarar? Hastalık varken yaşam kalitesi nasıl artılır?
Yani hem “ne oluyor” hem de “ne yapılır” diyor. Laboratuvardan çıkıp sahaya inen bir alan.
Klinik psikolojiden farkı ise, klinik psikolojinin zihinsel bozukluklar ve davranış sapmaları üzerine yoğunlaşır, zemini psikopatolojidir. Sağlık psikolojisi ise fiziksel hastalıklara ve onları çevreleten davranış, duygu, biliş sarmalına bakıyor.
İnsan bedeni bir makine değil, bağlam içinde yaşayan bir organizma. Ve o bağlamın büyük bölümü psikolojik.
Beden & Zihin
Zihin ve bedenin birbirini etkilediği fikri yeni sayılmaz. Bağışıklık sistemi duygusal durumlardan etkilenebiliyor ve genetik yatkınlıklar davranış biçimleriyle etkileşime girerek hastalığı şekillendiriyor.
Bu bilgiler aslında eskiden de sezgisel düzeyde vardı. Sistematikleşmesi ve sağlık hizmetlerine, özellikle fiziksel hastalıkların tedavi yapısına aktarılması hâlâ devam eden, bitmemiş bir süreç.
İki Model, İki Dünya Görüşü
Biyomedikal model
19. yüzyılda yerleşti. Hastalık ve sağlık nesnel olarak ölçülebilir der. Hastalık tanımı tamamen operasyonelleştirilebilir kriterlere dayanır: referans grubunun istatistiksel normundan biyolojik sapma, ya da hayatta kalmayı ve üreme kapasitesini tehdit eden organizma bozukluğu. Sebeplere bakıldığında sadece genetik ya da dışsal kaynaklar görülüyor: bakteri, virüs gibi. Buna paralel olarak tedavi de saf somatik oluyor: ameliyat, kemoterapi, ilaç. Kritik nokta da şu: bu modelde hasta kendi iyileşmesinden sorumlu tutulamaz. Çünkü beden ve zihin “ayrı” varlıklar. Hastalık psikolojiyi bozabilir, ama tersi mümkün değil der. Sağlık ise hastalığın “olmayışı”, bu kadar.
Biyopsikososyal model
20. yüzyılda biyomedikal modelin yerini aldı. Hastalıkların biyolojik, psikolojik ve sosyal faktörlerin hepsinin etkileşiminden oluştuğunu savunuyor. Hem hastalığın ortaya çıkışında hem de seyrinde psikolojik faktörler devrede: kronik kaygı, depresyon, yas gibi duygusal haller; iyileşme beklentileri, hastalık hakkındaki kişisel teoriler gibi bilişsel süreçler.
Bunların yanında: hastalık davranışına dair beklentiler, finansal destek mekanizmaları, sağlık sistemine erişim gibi sosyal-toplumsal faktörler de var.
Fark: biyomedikal model sana “sen bozuksun, tamir olacaksın” diyor. Biyopsikososyal model ise “sen bağlam içinde yaşayan bir insansın ve bağlamın her katmanı hastalığına ya da sağlığına katkıda bulunur” diyor.
Sağlık psikolojisi ikinci modeli temel alıyor, her şey biyopsikososyal model zemini üzerine kuruluyor.
Alanın oluşması
Sağlık psikolojisi yoktan doğmadı. Batı sanayi toplumlarında 20. yüzyılın ikinci yarısında iç içe geçen üç büyük trend bu alanın ortaya çıkmasını zorunlu kıldı:
- Kronik-dejeneratif hastalıkların aşırı artışı. Tüberküloz gibi bulaşıcı hastalıklar artık birinci katil değil. Yerlerini kalp hastalıkları, kanser, diyabet gibi yavaş ilerleyen ve uzun soluklu olan hastalıklar aldı. Bunlar, bakterileri öldürerek çözülmüyor.
- Risk davranışları. Yani hem sigara içiyorsun, hem hareketsiz yaşıyorsun hem de kronik yoğun stres altındasın. Bunlar hastalığı doğrudan etkiliyor. Artık davranış tedavinin konusu haline geldi.
- Sağlık sistemlerindeki maliyet patlaması. Tedavi etmek pahalı, gittikçe de pahalanıyor. Ama önlemek çok daha ucuz. Bu ekonomik gerçeklik, önleme ve yaşam tarzı araştırmalarında ciddi bir ivme kazandırdı.
Bu faktörleri, sağlık/hastalık bağlantılarını ve değiştirilebilirlik koşullarını araştıran bir alan olarak 1978’de APA bünyesinde Division of Health Psychology kurularak doğmuş oldu.
Sağlık psikolojisinin diğer bir çok alanla1 cevaplamaya çalıştığı soru aynı: psikolojik süreçler sağlık ve hastalıkla nasıl kesişiyor? Ama bu alanların her biri bunu farklı bir zemin ve araçla, farklı bir odakla yapıyor.
Footnotes
-
Davranış tıbbı, Tıp psikolojisi, Psikosomatik, Konsültasyon psikiyatrisi, Psikiyatri, Klinik psikoloji ↩