Kondom kullanımı sadece bir HIV/hastalık korkusu ya da soyut bilgi meselesi değildir. Asıl olay, lojistik hazırlık ve partnerle iletişim süreçlerini kapsayan “planlama” ile bireyin öz-yeterlilik algısıdır. Özellikle gençlerde gebeliği önleme arzusu, hastalıktan korunma motivasyonuna kıyasla kondom kullanımını çok daha güçlü şekilde tetikler.
Peki kondom kullanımını en çok neler etkiler?
En başta öz-yeterlilik geliyor. Kondom kullanabileceğine inanan kişi, kullanıyor. Kendine güven, davranışı öngörüyor.
Yanında kondom taşımak, partnerle önceden konuşmak. Niyet yetmez, eylem planı lazım.
Yani?
Evden çıkarken yanına o kondomu almadıysan ya da o kritik anda partnerine “korunmamız lazım” diyebilecek o öz-yeterliliğe sahip değilsen, teorik bilgin hiçbir şeye yaramaz.
Örnek?
Araştırmalar, cinsel sağlığı koruma niyetinin (özellikle sosyoekonomik düzeyi yüksek bireylerde) eylem planıyla birleştiğinde davranışa dönüştüğünü; planlama eksik kaldığında ise niyetin havada asılı kaldığını bildirmektedir ve sosyal statü kondom kullanımıyla pozitif ilişkilidir.
Tabi insanı laboratuvardaki rasyonel bir robot gibi kodlarsak: “planlama yaparsa, öz-yeterliliği varsa, o kondomu takar bu adam..” deriz. Gerçek hayatta işler pek böyle yürümüyor. Alkol, madde, duygu durumu, redden korkma gibi “irrasyonel” ve durumsal değişkenler bu steril bakış açısında tamamen göz ardı ediliyor.
Kritik Nokta
Bilişsel planlama, alkollü (mesela) bir beynin karşısında her zaman ayakta kalamaz. Model bunu görmüyor. Bu da demek oluyor ki “iyi planlanmış davranış” modelleri durumsal faktörleri sistematik bi şekilde dışarda bırakıyor. Literatür de bunu henüz tam olarak ele almıyor.
Aslında tüm bu bulgular sağlık iletişiminin en kör noktalarından birini gösteriyor: risk üzerine kurulu mesajların sınırları.
“HIV öldürür” korkusu işe yarıyor. Tamam. Ama ne kadar?
Tarihsel kampanyalara bakıldığında, dehşet mesajlarının kısa vadede etkili ama uzun vadede tükenmişlik yarattığı görülüyor.
Gebelikle ilgili motivasyonun hastalıktan korunma motivasyonundan daha güçlü olması da tam olarak bu yüzden.
Analoji
Güneş kremini kurşun yelek sanmak.. Yelek, çatışmanın ortasında kalırsan hayatta kalma şansını artırsın diye giyilir. Yeleği giyip makineli tüfeklerin önüne atla diye değil.
İnsan rasyonel bir canlı değildir, estetik bir hayvandır.