Kondom Kullanımı

Neden korunmuyoruz ve karar anında akıl nereye gidiyor? Çünkü sıcak uyarılma anında rasyonel bilgi susar, partner müzakeresi ve eylem planı konuşur.

---

İçindekiler

• 1. Cinsel Yolla Bulaşan Enfeksiyonlar ve Risk Algısı
• 2. Korunma Kararının Sosyokognitif Dinamikleri
• 3. Spontanite İllüzyonu ve Eylem Planı

---

Neden korunmuyoruz ve karar anında akıl nereye gidiyor? Çünkü sıcak uyarılma anında rasyonel bilgi susar, partner müzakeresi ve eylem planı konuşur.

---

1. Cinsel Yolla Bulaşan Enfeksiyonlar ve Risk Algısı

Tarihsel Arşiv İncelemesi

Tarihi HIV ve Güvenli Seks Farkındalık Afişi (Wellcome Collection) kamuoyu arşiv incelemesi: Tarihsel Halk Sağlığı Arşivi: 1980’lerin sonundaki küresel HIV/AIDS krizinde risk algısı ve kondom kullanım bariyerlerini kırmak için tasarlanan tarihi bilinçlendirme afişi.

LEVHA 1.1 Tarihi HIV ve Güvenli Seks Farkındalık Afişi (1988) Wellcome Arşivi

HALK SAĞLIĞI ARŞİV TELEMETRİSİ KÜRESEL DÖNEM: 1988 HIV/AIDS Salgını
DAVRANIŞSAL ODAK: Bilişsel Bariyerler ve Kondom Tabusu
KORUYUCU ETKİ: Mukozal Bariyer ile > %90 Bulaş Önleme

Levha 1.1: 1980'lerin sonundaki küresel HIV/AIDS krizi arşiv afişi. Toplumsal damgalama ve risk inkarına karşı kamusal algı inşası (Fare ile üzerine gelindiğinde renge kavuşur).

Kaynak: Wellcome Collection Historical Archive. (1988). AIDS Awareness and Barrier Contraception Campaign. London.

Cinsel sağlıkta kondom kullanımı, HIV ve diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara (CYBE¹) karşı en birincil koruyucu kalkandır. Ancak risk algısı genellikle “bana bir şey olmaz” yanılsaması ve partneri dış görünüşüne göre güvenli varsayma yanlılığıyla (güvenilirlik yanılsaması²) kolayca bastırılır.

---

2. Korunma Kararının Sosyokognitif Dinamikleri

Karar anı laboratuvardaki gibi rasyonel bir tartımla değil; partner baskısı, çoğulcu cehalet³, alkol etkisi ve sıcak-soğuk empati boşluğunun⁴ yarattığı cinsel miyopi⁵ ortamında gerçekleşir.

ŞEMA 1.1 Bilişsel Miyopi (Alcohol Myopia) ve Dürtü Altında Korunma Niyetinin Çöküşü Steele & Josephs (1990)

Şema 1.1: Bilişsel Miyopi Modeli (Steele & Josephs, 1990; MacDonald et al., 1996). Sakin/soğuk rasyonel durumda koruyucu risk bilgisi belirleyiciyken, sıcak uyarılma veya alkol etkisi altında çalışan bellek kısıtlanır; uzak/soyut tehditler (CYBE) silinir ve davranış yalnızca göze çarpan yakın haz uyaranlarınca yönetilir.

Kaynak: Steele, C. M., & Josephs, R. A. (1990). Alcohol myopia: Its prized and dangerous effects. American Psychologist, 45(8), 921–933.

Karar Anı Körlüğü

Birey alkol veya tutku anında uzun vadeli enfeksiyon risklerini tamamen unutur ve sadece anlık haz ipuçlarına odaklanır. Bu yüzden salt risk bilgisi veren geleneksel modeller tek başına korunma davranışını üretmekte yetersiz kalır.

---

3. Spontanite İllüzyonu ve Eylem Planı

Kondom taşımak veya kullanımını açıkça konuşmak spontanite illüzyonu⁶ yüzünden

"Romantizmi bozuyor"

veya

"Partnere güvensizlik göstergesi"

olarak kodlandığında koruyucu davranış çöker.

Etkili müdahaleler (IMB modeli⁷ ekseninde) sadece korku mesajı vermez; iletişim becerileri, utanç bariyerini yıkma ve somut Eğer/O Zaman (If-Then) uygulama niyetleri kazandırmayı hedefler:

Uygulama Niyeti (If-Then Planı)

“Eğer cinsel yakınlaşma başlarsa, partnerimle doğrudan korunmayı konuşacağım ve yanımda bulundurduğum kondomu kullanacağım.”

---

Kaynaklar

• Albarracín, D., Gillette, J. C., Earl, A. N., Glasman, L. R., Durantini, M. R., & Ho, M. H. (2005). A test of major assumptions about behavior change: A comprehensive meta-analysis of effects of AIDS-prevention interventions on behavior, cognition, and influence. Psychological Bulletin, 131(6), 856–897. https://doi.org/10.1037/0033-2909.131.6.856
• Fisher, J. D., & Fisher, W. A. (1992). Changing AIDS-risk behavior. Psychological Bulletin, 111(3), 455–474. https://doi.org/10.1037/0033-2909.111.3.455
• Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1
• Steele, C. M., & Josephs, R. A. (1990). Alcohol myopia: Its prized and dangerous effects. American Psychologist, 45(8), 921–933. https://doi.org/10.1037/0003-066X.45.8.921
• UNAIDS. (2021). Global AIDS Strategy 2021-2026: End Inequalities, End AIDS. UNAIDS. https://www.unaids.org/en/resources/documents/2021/2021-2026-global-aids-strategy

Footnotes

1. CYBE (Cinsel Yolla Bulaşan Enfeksiyonlar): HIV, HPV, klamidya ve gonore gibi korunmasız mukozal temasla bulaşan viral ve bakteriyel patojenler grubu. ↩

2. Güvenilirlik Yanılsaması (Illusion of Safety): Bireyin yeni veya geçici partnerini dış görünüş, eğitim ya da sempati gibi alakasız ipuçlarına dayanarak “temiz/güvenli” varsayması ve korunmayı gereksiz görmesi yanlılığı. ↩

3. Çoğulcu Cehalet (Pluralistic Ignorance): Çoğu bireyin içten içe korunmayı arzulamasına rağmen, akranlarının veya partnerinin bunu “romantizmi bozan ayıp bir talep” gördüğü yanılsamasına kapılarak sessiz kalması. ↩

4. Sıcak-Soğuk Empati Boşluğu (Hot-Cold Empathy Gap - Loewenstein): Bireyin sakin ve rasyonel durumdayken (soğuk faz), yüksek cinsel uyarılma veya alkol anındaki (sıcak faz) dürtüsellik ve risk alma eğilimini vahim derecede hafife alması. ↩

5. Cinsel Miyopi (Sexual Myopia): Alkol, madde veya yüksek fizyolojik uyarılma anında bireyin uzun vadeli riskleri (hastalık, gebelik) göz ardı edip yalnızca anlık ipuçlarına ve hazza odaklanması bilişsel kısıtlanması. ↩

6. Spontanite İllüzyonu (Spontaneity Illusion): Cinselliğin tamamen “anın akışında ve plansız” yaşanması gerektiği romantik kabulünün, rasyonel korunma hazırlığını ve kondom taşımayı engellemesi. ↩

7. IMB Modeli (Information-Motivation-Behavioral Skills): Bilgi ve motivasyonun tek başına yetmediğini; riskli davranışın ancak partnerle müzakere ve uygulama becerileriyle önlenebileceğini gösteren kuramsal çerçeve. ↩